Johann Sebastian Bach (1685-1741)
V Koncert Brandenburski D-dur BWV 1067

Utwór należy do sześciu koncertów zadedykowanych w 1721 roku margrabiemu Christianowi Ludwikowi Brandenburg-Anspach. Najprawdopodobniej zbiór zestawiony został z koncertów napisanych wcześniej dla kapeli dworskiej w Köthen, w której Bach od 1717 roku pełnił funkcję kapelmistrza.
Koncerty Brandenburskie, różniące się pod względem obsady, formy i stylu, jednoczy wszechobecna idea koncertowania. Stanowią one rodzaj mistrzowskiego katalogu, w którym kompozytor zestawił różne typy koncertowania począwszy od dawnej, weneckiej polichóralności, poprzez concerto grosso, aż po wirtuozowski koncert solowy.
V Koncert pod względem brzmienia i konstrukcji jest najbardziej nowoczesnym utworem cyklu. Pozornie zachowuje on formę concerto grosso w przeciwstawianiu orkiestry tutti grupie instrumentów solowych concertina, lecz zarazem zdradza wyraźnie cechy solowego koncertu. Z grupy concertina, do której należą flet poprzeczny, skrzypce i klawesyn, ten ostatni instrument pełni szczególnie wyeksponowaną rolę. Oprócz tradycyjnego wypełniania i podkreślania harmonii wirtuozowsko koncertuje w szybkich przebiegach gamowych, pasażach i solowej 65. taktowej kadencji kończącej pierwszą część utworu. Ten nowy i wcześniej niespotykany sposób traktowania partii klawesynu, otworzył drogę do narodzin solowego koncertu klawesynowego.
Punktem wyjścia dla formy utworu jest trzyczęściowy schemat włoskiego koncertu, przejęty od Vivaldiego. W szybkich częściach zauważyć można wpływ arii da capo: materiał tematu powraca w pierwotnej tonacji, co stanowi nowatorski element ich budowy.
∙ Część pierwszą (Allegro) rozpoczyna temat orkiestry, którego retoryczność jest jednocześnie uroczysta i radosna. Następnie w dialog włącza się grupa concertina wprowadzająca własny, bardziej śpiewny materiał tematyczny. Narracja muzyczna zbudowana jest na rywalizacji pomiędzy orkiestrą a solistami, którzy wymieniają się motywami tematycznymi swoich tematów i je rozwijają. Tylko raz, w środkowym fragmencie części, zespoły łączą się wspólnie intonując nowy, kontrastujący materiał muzyczny o wyciszonym wyrazie. Pod koniec część klawesyn stopniowo nabiera roli wiodącej w grupie concertina, co w sposób naturalny doprowadza do wystąpienia solowej kadencji. Na zakończenie przypomniany jest wstępny temat orkiestry.
∙ Melancholijna część druga (Affettuoso) powierzona jest wyłącznie instrumentom solowego tria. Rozwijają one śpiewne motywy w oparciu o bogatą pracę kontrapunktyczną.
∙ Część trzecia (Allegro) napisana jest w technice fugato, z tego względu koncertowanie tutti i concertino rozgrywa się w oparciu o ten sam materiał tematyczny. Wesoły i taneczny temat, nasycony rytmem gigue, przedstawiają instrumenty solowe. Podobnie do pierwszej części pojawia się tu fragment o przeciwstawnym wyrazie, gdzie występuje melodia cantabile uformowana z czoła tematu.

Ewa Siemdaj