Kwintet fortepianowy f-moll op. 34 skomponował Brahms w latach 1862-64, kiedy postanowił opuścić rodzinny Hamburg i zamieszkać w Wiedniu. Pierwsze publiczne wykonanie odbyło się 22 czerwca 1866 roku w konserwatorium w Lipsku.
Pierwotnie utwór napisany został na kwintet smyczkowy z dwoma wiolonczelami. W tym składzie pierwsze trzy części przesłane zostały przez Brahmsa pod koniec sierpnia 1862 roku do oceny przyjaciół. „Nie wiem, jak mam wyrazić ogromną radość, jaką mi sprawił Twój kwintet smyczkowy. Grałam go wiele razy i serce mam nim wypełnione” pisała Klara Schumann. Skrzypek Józef Joachim wyrażał jednak pewne zastrzeżenia: „Poszczególne części znakomicie łączą się w całość… ale jest trudny i obawiam się, że bez wyrazistej interpretacji nie będzie brzmiał przejrzyście”. W rezultacie w lutym 1863 roku kompozytor przekształcił Kwintet w Sonatę na dwa fortepiany, którą wykonał wraz z Karolem Tausingiem na koncercie 17 kwietnia w Wiedniu. Chłodne przyjęcie tej wersji skłoniło Brahmsa do ponownej redakcji partytury w lecie 1864 roku i przyjęcia ostatecznego składu instrumentów: fortepianu z kwartetem smyczkowym.
Kwintet, uważany za najbardziej znaczące dzieło kameralne wczesnych lat wiedeńskich Brahmsa, doskonale ukazuje charakterystyczną cechę kompozytorskiego stylu: łączenie klasycznego rygoru formalnego z romantyczną emocjonalnością. Cztery części zbudowane są zgodnie z klasycznym wzorem cyklu.
• Burzliwą część pierwszą (Allegro non troppo, f-moll), napisaną w formie sonatowej, przenikają skrajne emocje. Temat główny intonowany przez skrzypce, wiolonczelę i fortepian pojawia się wpierw w zdwojeniu oktawowym i powtórzony z wielką mocą przez cały zespół ujawnia swój dramatyczny charakter. Bardziej wyciszony i liryczny temat drugi uzupełniony jest uporczywie powtarzaną figurą rytmiczną.
• Wolna część cyklu (Andante, un poco Adagio, As-dur) zbudowana jest w trzyczęściowej formie repryzowej. Fragmenty skrajne rozwijają łagodną linię melodyczną z pojedynczego motywu balansującego między trybem durowym i molowym. Kulminacyjna część środkowa (E-dur) bazuje na szerokiej i melancholijnej melodyce zdwajanej sekstami lub tercjami.
• Niespokojna część trzecia (Scherzo. Allegro, c-moll) zestawiona została z trzech myśli tematycznych eksponujących właściwą scherzu motorykę. Centralne trio (C-dur) jest lirycznym przekształceniem jednego z tematów scherza.
• Finał otwiera zadumany wolny wstęp (Poco sostenuto, f-moll), po którym następuje część szybka (Allegro non troppo) o formie ronda sonatowego. Pomimo, że w refrenie ronda pobrzmiewają radosne tony muzyki cygańskiej, narracja części powraca do burzliwego charakteru części pierwszej i prowadzi do dramatycznego spiętrzenia w zakończeniu (Presto, non troppo).

Ewa Siemdaj