Jesienią 1890 roku 57-letni Brahms przechodził twórczy kryzys. Zaczął niszczyć niedokończone utwory i szkicować testament. W marcu roku następnego zaprzyjaźnił się z Ryszardem Mühlfeldem, klarnecistą orkiestry dworskiej w Meiningen. Zachwycony jego grą pisał do Klary Schumann: „Nikt nie może grać piękniej na klarnecie niż miejscowy Mühlfeld”. Z myślą o nim skomponował Trio a-moll op. 114 na fortepian, klarnet i wiolonczelę, Kwintet h-moll na klarnet i kwartet smyczkowy, oraz dwie sonaty na klarnet i fortepian z opusu 120.
Kwintet klarnetowy h-moll op. 115 powstał w 1891 roku podczas letniego pobytu kompozytora w uzdrowisku Bad Ischl. Prawykonanie odbyło się 24 listopada na prywatnym koncercie księcia Jerzego II w Meiningen, a pierwsza publiczna prezentacja 12 grudnia w Berlinie tego samego roku.
• Część pierwszą (Allegro, h-moll) rozpoczyna krótki wstęp, który staje się źródłem motywów dla całego utworu. Forma sonatowa części opiera się na dwóch dopełniających się kantylenowych tematach. Momenty dramatyczne pojawia się jedynie w akordowych łącznikach i rozbudowanej kodzie.
• Część druga (Adagio, H-dur) jest ekspresyjną kulminacją cyklu. Pieśniowe dialogi duetu skrzypiec z klarnetem otaczają skontrastowany fragment środkowy (Piu lento), w którym klarnet popisuje się w wirtuozowskich, quasi recytatywnych liniach melodycznych.
• Część trzecia (Andantino – Presto non assai, ma con sentimento, D-dur) spełnia rolę tradycyjnego scherza, lecz od strony formalnej jest scherzem połączonym z formą wariacyjną. Początkowe umiarkowane tempo utrzymuje się tylko podczas prezentacji tematu. Każda z wariacji scharakteryzowana została za pomocą innej artykulacji ukazując pełnię możliwości kolorystycznych zespołu.
• Część finałowa (Con moto, h-moll), tak jak część trzecia, jest cyklem pięciu skontrastowanych wyrazowo wariacji. W pierwszej wariacji liryczny temat początkowy prawie zupełnie zanika, w kolejnych jest stopniowo przywracany i pojawia się w oryginalnej wersji dopiero w wariacji końcowej. W kodzie słyszymy temat inicjalny części pierwszej, zamykający rozwój utworu.
Ewa Siemdaj
