13 listopada 2004, sobota
godz. 12.00
Domenico Scarlatti (1685-1757)
Sonata C-dur Pastorale moderato
Sonata E-dur Andante commodo
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Sonata cis-moll Nr. 14 “Mondscheinsonate"
Adagio sostenuto
Allegretto
Presto agitato
Sergej Rachmaninow (1873-1943)
Preludia:
cis-moll op. 3 Nr. 2
gis-moll op. 32 Nr. 12
g-moll op. 23 Nr. 5przerwaFranz Schubert (1797-1828)
Sonata a-moll op. posth. D 537
Allegro ma non troppo
Allegro quasi andantino
Allegro vivace
Franz Schubert / Franz Liszt (1822-1886)
Lieder für Klavier bearbeitet
Ständchen
Aufenthalt
Erlkönig
Victor Emanuel von Monteton - fortepian
Zamek Królewski Sala Wielka
Plac Zamkowy 4
Domenico Scarlatti, rówieśnik Bacha i Haendla, był od 1733 roku nadwornym klawesynistą królewskim w Madrycie. Stworzył tam ogromny zbiór Essercizi per gravicembalo, nazywanych dziś sonatami. Ich niezwykle klarowna postać, wynikająca z zastosowania przejrzystej faktury homofonicznej, eksponującej kontrasty tonalne i ściśle związanej z właściwościami instrumentu, uważana jest za jedno ze źródeł stylu klasycznego w muzyce.
Obydwu sonatom z op. 27 – Es-dur i cis-moll – nadał Beethoven określenie „Quasi una fantasia”. Traktowano je jako wzór romantycznej uczuciowości. Sonatę cis-moll za Ludwigiem Rellstabem nazwano „Księżycową”. Niezwykły jest jej przebieg: od nokturnowego, nasyconego Adagio, poprzez krótkie, żartobliwe interludium, aż po burzliwy, brawurowy finał w formie sonatowej.
Rachmaninow pisał muzykę tradycyjną, ale pełną rozmachu i indywidualnego wyrazu. Najpełniej wypowiedział się w utworach fortepianowych, był bowiem wielkim pianistą. Preludium cis-moll napisał w 1892 roku, zaraz po ukończeniu Konserwatorium i włączył je do zbioru Morceaux de fantaisie op. 3. Dziesięć lat później powstały Preludia op. 23, a op. 32 – w 1921 roku. Wszystkie odznaczają się wyrazistością myśli i mistrzostwem faktury. Preludium gis-moll rozsławili m.in. V. Horowitz i S. Richter.
Sonatę a-moll napisał Schubert w 1817 roku, już jako autor m.in. 300 pieśni i 4 mszy. Została ona wydana dopiero w 1852 roku.
Erlkönig do słów Goethego pochodzi z jesieni 1815 roku. 18-letni wówczas kompozytor genialnie odtworzył dramat nocnej jazdy, urojeń chorego dziecka i narastającego lęku ojca i zakończył go recytatywem z akcentem śmiertelnej ciszy. Nie sposób dziś czytać wiersza Goethego, nie słysząc w tle pieśni Schuberta, która stała się jednym z symboli romantyzmu i źródłem transkrypcji skrzypcowych (H. W. Ernst) i orkiestrowych (J. Nowakowski). Najbardziej znana jest transkrypcja fortepianowa F. Liszta, który przeniósł na ten instrument również inne dzieła Schuberta, m. in. napisane w sierpniu 1828 roku pieśni do słów Ludwiga Rellstaba: Ständchen i Aufenthalt.
13 listopada 2004, sobota
godz. 16.00
Johann Sebastian Bach (1685-1750) / Max Reger (1873-1916)
3 Choralvorspiele:
„Ich ruf’ zu Dir, Herr Jesu Christ”BWV 639
„Durch Admas Fall ist ganz verderbt” BWV 637
„Nun danket alle Gott” BWV 657
Leos Janácek (1854-1928)
Sonate „1.X.1905”przerwaOlivier Messiaen (1908-1992)
Trois regards aus „Vingt regards sur l'enfant Jesu”
Franz Schubert (1797-1828)
Klaviersonate c-moll D 958
Martin Helmchen – fortepian
Zamek Królewski Sala Wielka
Plac Zamkowy 4
Max Reger uważany był za największego, po J. S. Bachu, niemieckiego kompozytora muzyki organowej. Znany jest także z licznych opracowań i transkrypcji utworów barokowych, m.in. chorałów Bacha Ich ruf’ zu Dir, Herr Jesu Christ i Durch Adams Fall ist ganz verderbt, które należą do zbioru Orgelbüchlein (ok. 1708-23), oraz Nun danket alle Gott z rękopisu lipskiego (1747-49).
Historia powstania Sonaty es-moll Janačka jest dramatyczna. W 1905 roku Czesi postulowali utworzenie uniwersytetu czeskiego w Brnie. W proteście Niemcy brneńscy zwołali na 1 października 1905 roku w całej ówczesnej Austrii tzw. Volkstag. Czesi odpowiedzieli równie wielkim zgromadzeniem w tym samym dniu. W zamieszkach zginął 20-letni Czech. Pod wpływem tych zajść Janaček napisał trzyczęściową Sonatę „Z ulicy 1 października 1905”. Podczas próby generalnej w Klubie Przyjaciół Sztuki w Brnie (27 I 1906) niezadowolony kompozytor spalił rękopis finału. Ludmila Tučková wykonała tylko dwie części i przezornie skopiowała nuty, toteż – gdy po prywatnym wykonaniu w Pradze Janaček rzucił rękopis do Wełtawy – dzieło uniknęło całkowitego zniszczenia.
Estetyka twórcza i systemiczny język dźwiękowy Oliviera Messiaena należą do najoryginalniejszych zjawisk w muzyce nowszej. Kompozytor nie stronił przy tym od wypróbowanych rozwiązań w zakresie kształtowania formy, jak kontrast, powtarzalność i technika wariacyjna. Często sięgał po formy cykliczne: Vingt regards sur l'Enfant-Jésus (1944 r.) to jeden z największych i najsłynniejszych cyklów muzyki fortepianowej XX wieku, stanowiący zarazem prawdziwe wyzwanie dla pianisty. W Polsce wybitnym wykonawcą tego dzieła jest Eugeniusz Knapik.
We wrześniu 1828 r., dwa miesiące przed śmiercią, Schubert napisał trzy ostatnie sonaty fortepianowe, zaliczane do szczytowych osiągnięć muzyki fortepianowej tego czasu. Duże rozmiary tych dzieł, ich skrajnie indywidualny wyraz i nietypowe trudności techniczne nie zachęcały pianistów. Pierwsza z nich – Sonata c-moll, wydana dopiero w 1839 r. – pełna jest siły i rozmachu, a zarazem niezwykłej głębi i żarliwości.
13 listopada 2004, sobota
godz.20.00
Clara Schumann (1819-1896)
Soirées musicales op. 6
Robert Schumann (1810-1856)
Davidsbündlertänze op. 6
przerwa
Johannes Brahms (1833-1897)
3 Intermezzi op. 117
7 Fantasien op. 116
Mihaela Ursuleasa – fortepian
Sala Filharmonii Narodowej
Clara Schumann, najsłynniejsza obok Marii Szymanowskiej pianistka XIX wieku, od dziecka odnosiła ogromne sukcesy. Podziwiała ją cała Europa. W karierze nie przeszkodziło jej małżeństwo z Robertem Schumannem, czego obawiał się jej ojciec i nauczyciel – Fryderyk Wieck. Z czasem stała się jednym z największych autorytetów muzycznych swoich czasów, a jej rad zasięgali Smetana, Brahms i wielu innych twórców. Komponowała utwory na fortepian solo, koncerty fortepianowe i dzieła kameralne. Swe Soirées musicales op. 6 napisała w roku 1836.
[„Schumann może działać, filozofować, marzyć, idealizować, jak tylko mu się podoba. Ale postanowiono twardo: Clara nie może żyć w biedzie – ona musi mieć na życie nie mniej niż 2000 talarów rocznie.”
Fryderyk Wieck w dzienniku Clary]
Nie zaniedbując starań o rękę Clary Wieck, Robert Schumann stworzył szereg utworów fortepianowych, oznaczających epokę w dziejach tego gatunku. Są wśród nich Tańce Dawidsbündlerów – członków wyimaginowanego „związku Dawida”, do którego Schumann zaliczał artystów myślących podobnie jak on, wrogów sztuki mieszczańskiej, służącej rozrywce. Ten cykl 18 utworów mieni się wszelkimi odcieniami poetyckiej ekspresji, jakie znał romantyzm. Fortepian rozbrzmiewa tu we wszystkich rejestrach, a barwa, artykulacja i dynamika są dopracowane w najdrobniejszym szczególe.
1 października 1853 r. Schumann zanotował w swym dzienniku: „Odwiedziny Brahmsa – geniusz”. Ten lapidarny werdykt potwierdziła historia: Johannes Brahms należy do największych mistrzów muzyki XIX wieku. W jego dorobku dzieła fortepianowe zajmują ważne miejsce. Rozpoczął od nich swą twórczość i powrócił do nich pod koniec życia. W 1892 r. odmówił przyjęcia tytułu doktora honoris causa uniwersytetu w Cambridge i zamiast do Anglii udał się do Bad Ischl, gdzie stworzył dwa cykle fortepianowe Fantazje op. 116 i Intermezza op. 117. Pisał o nich Alfred Einstein: „Wszystkie te kompozycje sprawiają wrażenie intymnych wyznań, nigdy jednak nie są wirtuozowskie, ich charakter nosi cechy retrospektywne, niekiedy ludowe; odznaczają się bądź egzaltacją, bądź rezygnacją.”
[Tytuły u Brahmsa są najmniej istotne. Tylko w Intermezzu Es-dur op. 117 kompozytor umieścił aluzję w postaci dwuwiersza Herdera:
„Schlaf sanf, mein Kind, schaf sanft und schön!
Mich dauert`s sehr, dich weinen sehr“.]
14 listopada 2004, niedziela
godz. 12.00-14.00
prezentacja młodych, polskich pianistów
Fryderyk Chopin (1810-1849)
Barkarola Fis-dur op. 60
Claude Debussy (1862-1918)
Images 1: Reflets dans l'eau, Hommage ? Rameau, Mouvement
Sergiusz Prokofiew (1891-1953)
Sonata Nr.6 op. 82 Allegro moderato Allegretto Tempo di valzer lentissimo Vivace
Marlena Maciejkowicz – fortepian
Fryderyk Chopin (1810-1849)
Ballada As-dur op. 47 nr3
Nokturn E-dur op.62 nr2
Franz Liszt (1811-1886)
Parafraza Rigoletto
Etiuda Koncertowa f-moll
La Leggierezza nr2
Claude Debussy (1862-1918)
Estampes:
Pogodes
Wieczór w Grenadzie
Ogrody w deszczu
Karol Szymanowski (1882-1937)
Wariacje b-moll op.3
Rafał Blechacz – fortepian
Sala Kameralna Filharmonii Narodowej
ul. Moniuszki 5
Barkarola Fis-dur ukończona została w 1846 roku, podczas ostatniego lata w Nohant, dokąd Chopin wyjeżdżał z George Sand i jej dziećmi. Należy do zagadkowych i złożonych dzieł, wielokrotnie przekraczających znaczeniową pojemność tytułu. Barkarola Chopina, bliska poetyce jego nokturnów, ma postać wielkiego crescendo zmierzającego do finałowej, pełnobrzmiącej kulminacji.
Images (Obrazy), to cykl sześciu utworów Debussy`ego, powstałych w dwóch seriach po trzy kompozycje w latach 1905 i 1907. W trzech pierwszych odnajdziemy autentyczną impresję (Reflets dans l'eau, Odblaski na wodzie), echa rodzimej tradycji (Hommage a Rameau) i fascynującą metamorfozę rytmu w kalejdoskop barw (Mouvement, Pęd).
[„Bez fałszywej skromności sądzę, że te trzy utwory mają dobrą pozycje i zdobędą miejsce w literaturze fortepianowej (...) po lewicy Schumanna, albo po prawicy Chopina.”
Claude Debussy]
Podobnie jak wielu kompozytorów rosyjskich, również Sergiusz Prokofiew był znakomitym pianistą. Sonaty fortepianowe, które pisał przez całe życie, stanowią rekapitulację jego doświadczeń kompozytorskich i pianistycznych i należą do szczytowych osiągnięć gatunku w XX wieku. VI Sonatę ukończył Prokofiew w 1940 roku, wtedy też wykonał ją sam w radio moskiewskim. Wkrótce potem weszła ona do repertuaru najwybitniejszych pianistów ze Światosławem Richterem na czele.
[„... zdecydowanie oryginalna narodowość, a mianowicie polska... Gdybyż mógł wiedzieć potężny samodzierżący władzę monarcha północy, jak niebezpieczny wróg zagraża mu w dziełach Chopina, w prostych melodiach jego mazurków, to zabroniłby tej muzyki. Utwory Chopina są ukrytymi w kwiatach armatami...” Robert Schumann]
Ballady stanowią w twórczości Chopina nową, zupełnie oryginalną propozycję wielkiej formy muzycznej o szczególnym, narracyjnym toku. Robert Schumann uważał, że wpływ na to miały ballady Mickiewicza. Ballada As-dur op. 47, trzecia z kolei, powstała w Nohant pod koniec lata 1841 roku, obfitego w niezwykłe dokonania, jak Polonez fis-moll op. 44, Nokturny op. 49, Preludium cis-moll op. 45 i Fantazja f-moll op. 49.
Nokturn E-dur jest ostatnim z 19 nokturnów Chopina, jego parę w opus 62 stanowi Nokturn H-dur (kompozytor większość nokturnów układał parami). Obydwa powstały w latach 1845-46. Twórcą gatunku był John Field, ale to Chopin nadał mu tak indywidualną postać, że Schumann uważał nokturny za najbardziej typowy przejaw chopinowskiego idiomu muzycznego.
Franz Liszt miał w swoim ogromnym repertuarze wiele własnych transkrypcji fortepianowych dzieł różnych kompozytorów. Wykonując je w całej Europie popularyzował symfonie Beethovena, utwory Bacha, pieśni Schuberta, a także opery, z których melodii układał parafrazy. Należy do nich m.in. Parafraza koncertowa z Rigoletta Verdiego (1859).
Podobnie jak Chopin, również Liszt podniósł gatunek etiudy fortepianowej do rangi wypowiedzi artystycznej. Etiuda f-moll „La leggierezza” jest drugą z cyklu 3 études de concert, napisanych zapewne w 1848 roku.
Liszt wykonywał na fortepianie także własne utwory orkiestrowe. Tak było choćby z I Walcem Mefisto, dedykowanym Karolowi Tausigowi w 1861 roku.
Estampes (Ryciny), podobnie jak Images, są cyklem utworów o malarskich tytułach, jednak Debussy unikał w nich ilustracyjności. Są to właśnie impresje, czyli odbicia wrażeń w wyobraźni twórcy. Mają one przejrzystą, 3-częściową formę i niezwykle subtelną strukturę wewnętrzną o wycyzelowanych szczegółach. Wykonane po raz pierwszy 9 stycznia 1904 roku w Société Nationale przez Ricardo Vinesa, odniosły taki sukces, że pianista zmuszony był powtórzyć Jardins sous la pluie.
Wariacje b-moll op. 3 na temat własny Karola Szymanowskiego powstały w 1900 roku, ale zostały wydane dopiero 10 lat później u A. Piwarskiego w Krakowie – jedynego polskiego wydawcy, który poznał się na talencie kompozytora. Za otrzymane honorarium Szymanowski mógł z Krakowa wyjechać na wiosenną wycieczkę do Włoch. Bardzo rzadko wykonywany dziś utwór reprezentuje najwcześniejszy okres twórczości Szymanowskiego i jego ówczesną fascynację dziełami Chopina i Skriabina.
[„Pieśni sprzedałem za 100 rs., jak była mowa. Wariacji Wolff zląkł się i nie chciał. Zmartwiło mię to strasznie, bo znów mój projekt wyjazdu do Krakowa i Lwowa oddala się.” Karol Szymanowski]
14 listopada 2004, niedziela
godz.16.00
Koncert rodzinny w ramach kampanii „Cała Polska czyta dzieciom”Sergiusz Prokofiew (1891-1953)
„Piotruś i wilk” op.67 – bajka na dwa fortepiany
przerwa
Darius Milhaud (1892-1974)
Scaramouche op. 165b
Johannes Brahms (1833-1897)
Tańce węgierskie
Witold Lutosławski (1913-1994)
Wariacje na temat Paganiniego
Sala Filharmonii Narodowej
ul. Sienkiewicza 10
Baśń symfoniczną Piotruś i wilk napisał Prokofiew, w ciągu kilkunastu dni 1936 roku, z myślą o dzieciach. Zaraz potem w moskiewskiej filharmonii doszło do jej wykonania: Prokofiew dyrygował orkiestrą i był narratorem. Fabuła jest bardzo prosta: Piotruś opuszcza zagrodę i idzie na łąkę, gdzie spotyka zwierzęta i ptaki, którym zagraża wilk. Fortelem chwyta wilka i triumfalnie prowadzi do zoo. W wersji symfonicznej każdej postaci przypisany jest inny instrument, toteż trudność wykonania transkrypcji fortepianowej polega na umiejętności operowania zróżnicowaną barwą i artykulacją.
Scaramouche to utwór, który przywołuje postać z commedii dell’arte – rzecz często spotykana w muzyce 1. połowy XX wieku, poszukującej tego typu wdzięcznych, antyromantycznych tematów. Tym bardziej taki wątek nie dziwi w twórczości najwybitniejszego, obok Honeggera, członka „Grupy Sześciu”, Dariusa Milhaud. Jego Scaramouche nawiązuje do układów suitowych Ravela, nie ma jednak wiele wspólnego z impresjonizmem – jest bardziej transparentny i nowoczesny.
W młodości Brahms terminował u skrzypka Eduarda Reményia, grywającego melodie węgierskie, do których pianista musiał „dorabiać” na poczekaniu akompaniament. Fascynacja tą muzyką pozostała Brahmsowi na zawsze. Zbiór 21 Tańców węgierskich na fortepian na 4 ręce powstawał w latach 1852-69. Pierwszy ich zeszyt ukazał się w 1869 r., drugi – w 1880. Kompozytor dokonał także transkrypcji na orkiestrę i na fortepian solo (w tej wersji kilka z nich grała Clara Schumann w Düsseldorfie, już w 1858 roku wywołując „prawdziwą burzę oklasków”). Orkiestrowe wykonania pod batutą Brahmsa (1874 r. Gewandhaus, Lipsk) wywoływały entuzjazm. 5 lutego 1879 odbył się w Krakowie jedyny na ziemiach polskich koncert z udziałem Johannesa Brahmsa i Józefa Joachima. Wśród różnych utworów wykonana została parafraza Tańców węgierskich. Recenzent donosił, że na koncercie było tyle publiczności, iż „zdawało się, że ściany Sali Saskiej rozstąpią się w ścisku.”
W latach okupacji Witold Lutosławski i Andrzej Panufnik wykonywali w warszawskich kawiarniach i na nielegalnych koncertach ok. 200 transkrypcji różnych utworów na 2 fortepiany. Wariacje na temat Paganiniego (1941 r.), osnute na melodii jego słynnego XXIV Kaprysu, wzbogaciły repertuar duetu i pozostały jednym z nielicznych ocalałych utworów Lutosławskiego z tego okresu.
14 listopada 2004, niedziela
godz.20.00
Joseph Haydn (1732-1809)
Sonata e-moll Hob. XVI:34
Robert Schumann (1810-1856)
Kreisleriana op.16
Przerwa
Franz Schubert (1797-1828)
Four Impromptus op. 90, D 899
c-moll
Es-Dur
Ges-Dur
As-Dur
Franz Liszt (1811-1886)
Mephisto Valse A-dur Nr. 1
Christina Marton – fortepian
Sala Filharmonii Narodowej
ul. Sienkiewicza 10
Na ogólną liczbę 52 sonat fortepianowych Haydna tylko trzy są w tonacji molowej. Wśród nich znajduje się Sonata e-moll (przed 1774 r.), w której uwagę zwracają oryginalne relacje pomiędzy melodią w sopranie a basem. Sonaty Haydna, długo pozostające w cieniu, odkrywane są dziś na nowo.
Kreisleriana napisał Schumann dla Clary Wieck w roku 1838 – ona też była ich pierwszą wykonawczynią. Na karcie tytułowej wiedeńskiego wydania znajduje się jednak dedykacja: „Seinem Freunde Herrn Frederic Chopin”. Jest to kolejny „fantastyczny” cykl fortepianowy, tym razem utrzymany w demonicznym nastroju: inspiracją dlań była opowieść E. T. A. Hoffmanna o szalonym kapelmistrzu Kreislerze.
Wiedeński wydawca nazwał utwory Schuberta z op. 90 Impromptus, i wydał tylko dwa z nich (1827). Wbrew francuskiej nazwie, wiążącej się z improwizacją, napisane są w sposób przemyślany i mają zamknięty kształt, w duchu romantycznej liryki fortepianowej.
Liszt napisał trzy Walce Mefisto: dwa pierwsze są orkiestrowe. Pierwszy powstał przed 1861 rokiem i jest dedykowany Karolowi Tausigowi; Drugi, z 1881 roku – Camille Saint-Saënsowi. III Walc (1883 r.) przeznaczony jest na fortepian. Liszt wszystkie wykonywał na fortepianie, wywołując szalony aplauz publiczności, porównywalny tylko z występami Paganiniego.
